Không gian hoá thời gian trong tiếng Việt và tiếng Quan thoại: Các từ trục dọc

Abstract

This article aims to analyze the vertical spatial words that are shifted to express time in Vietnamese and Mandarin, thereby pointing out the similarities and differences between the two languages in expressing and thinking of time. The analysis reveals that these words in Mandarin, whether deictic or not, primarily function within the earlier-later relationship, except the word 下 (xià), which can also convey the absolute relationship. In contrast, the Vietnamese words only express the earlier-later relationship. The words 上 (shàng), 中 (zhōng), and 下 (xià) signify a vertical timeline, akin to the Vietnamese terms thượng, trung, and hạ. Meanwhile, the Vietnamese words lên, xuống, trên, and dưới do not convey this vertical timeline; instead, they indicate changes in duration, an aspect that 上 and 下 do not possess. While the word “lên” represents a timeline, it aligns more with a horizontal perspective. Both languages utilize vertical words to express the segmentation of conventional durations. However, Mandarin offers a broader array of expressions that remain actively used, whereas Vietnamese features fewer expressions within limited registers. Furthermore, these words illustrate how the vertical axis is transferred to perceive the earlier-later relationship in both languages. They also exemplify the TIME IS SPACE metaphor and the TIME ORIENTATION metaphor with EARLIER IS UP and LATER IS DOWN.

Tóm tắt

Bài báo này hướng đến phân tích các từ trục dọc vốn thuộc phạm trù không gian được chuyển nghĩa để biểu đạt thời gian trong tiếng Việt và tiếng Quan Thoại, từ đó chỉ ra điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ trong tư duy và mã hoá thời gian. Kết quả phân tích cho thấy, trong tiếng Quan Thoại, các từ trục dọc dù mang tính trực chỉ hay không cũng chủ yếu tham gia vào quan hệ sớm hơn - muộn hơn, trừ 下 có thêm khả năng biểu đạt quan hệ tuyệt đối; các từ trục dọc trong tiếng Việt chỉ biểu đạt quan hệ sớm hơn - muộn hơn. 上, 中, 下 biểu đạt dòng thời gian trục dọc, tương tự thượng, trung, hạ; trên, dưới, lên, xuống thì không – chúng chỉ biểu đạt sự thay đổi của thời lượng, là khả năng không có với 上, 中, 下; lên vốn là từ trục dọc nhưng biểu đạt dòng thời gian trục ngang. Các từ trục dọc trong cả hai ngôn ngữ đều đi vào các biểu đạt chỉ phân đoạn của thời khoảng qui ước, song tiếng Quan Thoại đa dạng các biểu đạt hơn và chúng vẫn đang được sử dụng rộng rãi trong khi với tiếng Việt, có ít biểu đạt hơn và với ngữ vực hạn chế. Các từ trục dọc cho thấy trục trên - dưới trong không gian được chuyển di để nhận thức quan hệ thời gian sớm hơn - muộn hơn ở cả hai ngôn ngữ. Chúng cũng là biểu đạt của ẩn dụ THỜI GIAN LÀ KHÔNG GIAN, ẩn dụ ĐỊNH HƯỚNG THỜI GIAN với SỚM HƠN LÀ TRÊN, MUỘN HƠN LÀ DƯỚI.