Đổi mới dạy học dịch thuật Việt–Trung trong kỷ nguyên AI: Cơ sở lý luận và mô hình ứng dụng

Abstract

The advancement of Neural Machine Translation (NMT) and Large Language Models (LLMs) is placing fundamental reform demands on Vietnamese–Chinese translation training at the university level. This paper addresses the question of how Vietnamese–Chinese translation pedagogy must change in the AI era and which integration model best suits the specificities of this language pair. The study employs document analysis and synthesis, theoretical systematization, and pedagogical reasoning grounded in constructivist theory, the TPACK and SAMR frameworks, and hybrid translator competence theory. The findings identify six components of hybrid translator competence and propose the VCT-AI model (Vietnamese–Chinese Translation – AI Integration Model), structured around four pillars: consolidating manual translation foundations; developing domain-specific prompt engineering skills; practicing pedagogically guided post-editing; and assessing ethical conduct alongside hybrid translator competence. The model is operationalized through a five-step instructional process and a four-dimensional assessment rubric with weighted criteria. This study contributes a specialized pedagogical framework for the Vietnamese–Chinese language pair in the AI era, offering practical implications for translation course design at the undergraduate level and laying the groundwork for future classroom experiments.

Tóm tắt

Sự phát triển của dịch máy nơ-ron (NMT) và các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) đang đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản đối với dạy học dịch thuật Việt–Trung ở bậc đại học. Bài báo đặt câu hỏi: dạy học dịch thuật Việt–Trung cần thay đổi như thế nào để đáp ứng bối cảnh AI, và mô hình tích hợp nào phù hợp với đặc thù cặp ngôn ngữ này? Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích–tổng hợp tài liệu, hệ thống hóa lý thuyết và suy luận dạy học dựa trên các khung lý thuyết kiến tạo, TPACK, SAMR và lý thuyết năng lực dịch thuật lai. Kết quả nghiên cứu xác định sáu thành tố của năng lực dịch thuật lai và đề xuất mô hình VCT-AI (Vietnamese–Chinese Translation – AI Integration Model) gồm bốn trụ cột: củng cố nền tảng dịch thuật thủ công; phát triển kỹ năng prompt engineering chuyên ngành Việt–Trung; thực hành hậu biên tập có hướng dẫn; và đánh giá đạo đức cùng năng lực dịch thuật lai. Mô hình được cụ thể hóa qua quy trình dạy học năm bước và hệ tiêu chí đánh giá bốn chiều có phân bổ trọng số. Nghiên cứu đóng góp một khung dạy học dịch thuật chuyên biệt cho cặp Việt–Trung trong kỷ nguyên AI, có ý nghĩa ứng dụng thiết thực cho thiết kế học phần dịch ở bậc đại học, đồng thời đặt nền móng cho các thực nghiệm lớp học tiếp theo.